سابقه تدریس خارج فقه و اصول استاد اعرافی به سال1373 باز میگردد که در درس خارج فقه خود به ترتیب مباحث قضا، حدود، دیات و مکاسب محرمه را مطرح نمودند. گروه فقه اقتصاد از ابتدای سال 1389 در مؤسسه اشراق و عرفان برای تقریر دروس خارج مکاسب محرمه حضرت آیت‌الله علی‌رضا اعرافی تأسیس شد. ایشان دروس خارج فقه مکاسب محرمه را از سال تحصیلی 86-1385 شروع و در سال 93-1392 به پایان رساندند که درمجموع هشت سال به طول انجامیده است. حضرت استاد این دروس را بر اساس ترتیب کتاب مکاسب شیخ انصاری رحمه‌الله ارائه کرده‌اند.

1. طرح کتاب مکاسب محرمه

مکاسب محرمه ازاین‌جهت حائز اهمیت است که فقها در این کتاب علاوه ‌بر بیان انواع مکاسب حرام، احکام کارهای حرامی را نیز بررسی کرده‌اند که به نوعی ممکن است موضوع کسب‌وکار قرار گیرند، مانند کذب، غیبت، رشوه و .....

به‌عبارت‌دیگر، این عناوین ابتدائاً موضوع کسب نیستند بنابراین جایگاه اصلی بحث آنها در مکاسب نیست، ولی چون در شرایطی موضوع کسب قرار می‌گیرند و از طرفی در باب فقهی مناسبی بحث نشده‌اند، لذا در مکاسب طرح و بررسی شده‌اند. برای ساماندهی جایگاه فقهی این عناوین، لازم است ابواب فقهی جدیدی تأسیس شود تا هریک از عناوین فوق را در ذیل خود جای دهد.

 برای نمونه فقه اخلاق یا روابط میان فردی (یا اجتماعی) می‌تواند عناوینی مانند کذب، غیبت، نیاحه، رشوه و ... یا فقه هنر عناوین تصویر (مجسمه و نقاشی)، تزیین و حلق لحیه را در برگیرد.

برای تحقق این امر در کتاب مکاسب محرمه حضرت استاد که در حال تقریر است، نوع چهارم از مکاسب محرمه (تکسب به کارهای حرام) براساس ابواب جدید فقهی موضوع‌بندی شده است. این امر برخلاف رویه فقهای دیگر است که به‌تبع مرحوم شیخ انصاری کارهای حرام مورد اکتساب را به ترتیب حروف الفبا تنظیم نموده‌اند و می‌تواند قدمی برای تأسیس ابواب فقهی مذکور باشد. این ابواب عبارت‌اند از:

1. محرمات تجارت: این قسمت شامل عناوینی مانند تطفیف، غش و نجش است که هر سه از محرمات مربوط به آداب تجارت محسوب می‌شوند.

2. محرمات علوم: عناوینی هستند که به‌نوعی با علوم مختلف ارتباط دارند و مشهور یا عده‌ای از فقها به حرمت آن‌ها قائل شده‌اند، مانند علوم غریبه از قبیل سحر، تنجیم، قیافه، کتب ضلال و بحث حق تألیف.

3. محرمات هنر: عناوین موردبحث در این قسمت، در مورد عناوینی هستند که از جنبه زیبایی‌خواهی انسان ناشی می‌شوند، مانند: تزیین، حلق لحیه و تصویر (مجسمه و نقاشی).

4. روابط میان فردی: عناوینی هستند که به رابطه اجتماعی انسان با همنوعان خود مربوط می‌شوند و شامل مباحث ذیل است: سب مؤمن، نمیمه، نیاحه، تشبیب، قیادت، تشبه به جنس مخالف، رشوه، کذب و غیبت.

5. محرمات سیاست: عناوین حرامی که به سیاست و اداره جامعه مربوط می‌شود که عبارت‌اند از: اعانه بر ظالمان، ولایت از طرف سلطان جور، دریافت جوایز سلطان جور و خرید و فروش خراجهاییکه سلطان جور از مردم می‌گیرد.

6. محرمات ورزش و بازی: این قسمت شامل دو بحث «لهو و لعب» و «قمار» است.

 

 

دورنمای مباحث فقه اقتصاد

انواع

اقسام

مسائل

شماره جلد

نوع اول (اعیان نجس)

 

کلیات

جلد 1

بول و عذره

خون و منی

کلب و خنزیر

سایر حیوانات

میته

خمر

جلد 2

متنجسات

نوع دوم (ما یحرم لتحریم ما یقصد به)

منفعت غالبی حرام

اصنام

آلات قمار و لهو و لعب

ظروف ‌طلاونقره، پول‌های‌ تقلبی

استفاده برای حرام

دارای‌منافع حلال و حرام

شأنیت ‌استفاده ‌حرام

(بیع سلاح)

نوع سوم

 

 

نوع چهارم (تکسب به کارهای حرام)

1. محرمات تجارت

مقدمه نوع چهارم

جلد 3

تطفیف

غش

نجش

2. محرمات علوم

کتب ضلال

حق‌تألیف‌ (مالکیت‌ معنوی)

بیع مصحف

جلد4

تنجیم

سحر

قیافه

3. محرمات هنر

تزیین

جلد5

حلق لحیه

تصویر

غنا

جلد 6

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

4. محرمات روابط میان فردی

سب مؤمن

جلد 7

نمیمه

نیاحه

تشبیب

قیادت

تشبه به جنس مخالف

 

رشوه

کذب

جلد 8

غیبت

جلد9

5. محرمات سیاست

تولی من قبل الجائر

جلد 10

معونة الظالمین

دریافت‌جوایز‌سلطان‌جور

دریافت‌ خراجیات‌ سلطان جور

6.محرمات ورزش‌و بازی

لهو و لعب

جلد 11

قمار

نوع‌پنجم

 

اخذ اجرت‌ برای ‌واجبات

جلد 12

 

2. کتابهای منتشر شده

از گروه فقه اقتصاد تا به حال کتابهای زیر به چاپ رسیده است:

1.مجسمه و نقاشی (از سری بحثهای فقه هنر)، تالیف آیت الله اعرافی و تقریر حجت الاسلام احمد عابدین‌زاده، قم، انتشارات موسسه اشراق و عرفان، زمستان 1390.

2. التصویر (ترجمه عربی مجسمه و نقاشی)، تالیف آیت الله اعرافی و تقریر حجت الاسلام احمد عابدین‌زاده و تعریب زین العابدین شمس الدین، قم، انتشارات موسسه اشراق و عرفان،  1391.

3. قواعد فقهی جلد 1 (قواعد تسبیب، اعانه بر اثم و اعانه بر برّ)، تالیف آیت الله اعرافی و تقریر حجج الاسلام احمد عابدین‌زاده، سید محمد حسین جلال زاده و جواد ابراهیمی، قم، انتشارات موسسه اشراق و عرفان، بهار 1393.

 

3. کتابهای در حال تالیف

کتابهایی که در این گروه تا آخر سال 1394انشاء الله تالیف و به چاپ می‌رسند عبارتند از:

1.مکاسب محرمه، جلد اول، تقریر حجج الاسلام علی‌رضا گودرزی و عنایت الله کاظمی.

2. مکاسب محرمه، جلد سوم، تقریر حجج الاسلام ابراهیمی، پورنجف و شهامت.

3. مکاسب محرمه، جلد چهارم، تقریر حجج الاسلام ابراهیمی، صفرزاده، حسین‌پناه و حسینی.

4. مکاسب محرمه، جلد پنجم، تقریر حجج الاسلام عابدین‌زاده و حیدرزاده.

5. مکاسب محرمه، جلد هفتم، تقریر حجج الاسلام آور، بخشی و دیگران.

کلید واژگان: فقه اقتصاد، مکاسب، اقتصاد، محرمه، خارج، فقه، تقریر، تجارت، نجس، بیع