خطبه اول

اعوذ باللّه السمیع العلیم من الشیطان الرجیم بسم اللّه الرحمن الرحیم«الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدَانَا لِهَذَا وَمَا کنَّا لِنَهْتَدِی لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللّه»[1]؛ ثم الصلاة و السلام علی سَیِّدِنَا وَ نَبِیِّنَا أَبِی الْقَاسِمِ مُحَمَّدٍ وَ عَلی آله الأطیَّبینَ الأطهَرین لاسیُّما بقیة‌اللّه فی الارضین. اعوذ باللّه السمیع العلیم من الشیطان الرجیم بسم اللّه الرحمن الرحیم «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ»[2]عِبادَالله اُوصیَکُم وَ نَفسیِ بِتَقوَی اللّه وَ مُلازِمَة اَمرِه وَ مُجانِبَة نَهیِه وَ تَجَهَّزوا رَحِمَکم اللّه، فَقَد نُودِیَ فیکُم بِالرَّحیل وَ تَزَوَّدوا فَإِنَّ خَیرَ الزّاد التقوی.

 

اخلاق اجتماعی اسلام

انسان موجودی است اجتماعی و ناگزیر از معاشرت؛ و معاشرت اسلامی، اصولی دارد که در زیر می‌آید:

حب و بغض‌ها برای رضای خدا

عالی‌ترین مرتبه ایمان، چنانچه امام صادق (ع) می‌فرماید، در این جمله نهفته است: هر کس برای خدا دوست بدارد و برای خدا دشمن بدارد و برای خدا عطا نماید از کسانی است که ایمانش کامل گشته است.

و امام باقر (ع) می‌فرماید: دوست داشتن مؤمنی، مؤمن دیگر را، برای خدا، از بالاترین درجات ایمان است.

حب و بغض‌ها برای رضای خدا عالی‌ترین ملاک انتخاب معاشر و همدم است، اگر چنین باشد و این شرط مراعات گردد آن‌وقت انسان آنچه را دوست می‌دارد که محبوب خدا است یعنی، مؤمن را، عادل را، متقی را، و ایمان و پاکیزگی را و...از چیزی بیزار است که مورد دشمنی خدا است؛ یعنی عاصی و گنه‌کار را، ظالم و ظلم را، متکبر و تکبر را ...و این یعنی سلامت معاشرت
امام باقر (ع) تمام دین را همین معنا و اصل معرفی می‌نمایند: ای اباذر، آیا دین به‌جز حب و بغض چیز دیگر هم هست.

دقت در انتخاب دوست و معاشر

معاشرت، بازار تبادل اخلاق است، بسیاری از محاسن و رذائل اخلاقی از همین معاشرات معمولی انتقال و تسری می‌یابد.
اگر از انسان‌های موفق بپرسید که عامل موفقیت شما چه بود؟ بی‌درنگ یکی از عوامل مهم موفقیت خود را رفاقت با دوستان خوب اعلام می‌دارند، و برعکس اگر از انسان‌های شکست‌خورده در زندگی بپرسید: چگونه به این ناکامی‌ها مبتلا گشتید؟ خواهند گفت: دوست ناباب.

معاشرت با دوستان بد، انسان را از مسیر تکامل بازمی‌دارد. به همین دلیل مسلمان، باید دوستان خود را با صلاحدید دین خود انتخاب نماید، یعنی در خصوص اینکه با چه کسانی معاشرت نماید و با چه کسانی معاشرت ننماید، باید نظر اسلام را سؤال نماید.

اعتدال و میانه‌روی در معاشرت

میانه‌روی بهترین و پسندیده‌ترین شیوه‌ای است که در شئون زندگی مراعات آن مفید و شایسته است. آن کلام معروف بیان خوبی است که «خیر الامور اوسطها»[3] بهترین کارها اعتدال در اعمال است.

و شاید صراط مستقیم که در نماز مطلوب ما است همین اعتدال و میانه‌روی در اعمال و خلقیات باشد.یکی از اصول معاشرت نیز میانه‌روی است، که مؤمن به آن مکلف شده است.به فرمایش امام علی (ع): شیوه زندگی مؤمن بر اساس میانه‌روی و اعتدال است.

در معاشرت نیز افراط‌وتفریط هر دو مذموم و ناپسند است، هم معاشرت زیاد و هم قطع ارتباط با مردم، هر دو ناپسند است.علاوه اینکه در ابراز دوستی و دشمنی نیز باید میانه‌رو بود، امام علی (ع)می‌فرماید: دوستی نباید در حدی باشد که مایه مشقت گردد.
امام صادق (ع) می‌فرماید: به هنگام دوستی زیاده‌روی مکن چون ممکن است دوستی شما از بین برود و تبدیل به دشمنی شود.[4]

 معاشرت به تناسب افراد

زندگی در جامعه‌های بشری، اخلاقی انعطاف‌پذیر را می‌طلبد.در جامعه افراد مختلفی با روحیات مختلف زندگی می‌کنند؛ جماعتی زود رنجند، جماعت دیگر سعه‌صدر دارند، عده‌ای بذله‌گو هستند و گروهی جدی و خشن؛ بعضی، از نرم‌خوئی انسان سوءاستفاده نمی‌کنند و... . بدیهی است با این همه روحیات مختلف انسان نمی‌تواند با همه افراد با یک روحیه رفتار نماید. بلکه با هر کس باید طبق شناختی که از روحیه او دارد، معاشرت نماید. امام علی (ع) می‌فرماید: کسی که متناسب با خلق‌وخوی مردم با آن‌ها معاشرت و رفتار کند از شر آن‌ها در امان ماند.[5]

 رعایت حق معاشر

این اصل از اصول مهم معاشرت است که رعایت آن، مایه استحکام پیوندهای اجتماعی می‌گردد.باید توجه داشت که اسلام دین وظایف متقابل است و اقشار جامعه نسبت به هم حقوقی دارند که ملزم به انجام آن می‌باشند حقوق پدر بر فرزند و فرزند بر پدر، حق همسایه، حقوق همکار و دوست و همه این‌ها به‌طور متقابل‌اند.

مصادیق اخلاق اجتماعی اسلامی

الف. حسن خلق، خوش‌رفتاری و داشتن روی گشاده

 رفتار شایسته و برخورد صحیح با شهروندان و همنوعان در تمام رده‌ها و سطوح اجتماعی، به‌ویژه با ارباب‌رجوع و پذیرش آنان با روی گشاده، چه‌بسا باعث تقویت روابط و مناسبات اجتماعی شده و زمینه‌های حل بسیاری از مشکلات اجتماعی و گرفتاری‌های مردم را فراهم و از بسیاری از عواقب و عوارض زندگی ماشینی امروز؛ مانند مشکلات عصبی و روانی جلوگیری می‌کند. این است سر این که، در دین اسلام این همه به حُسن خلق سفارش شده است.

ب. تواضع و فروتنی

تواضع؛ یعنی در برابر مردم ادب، فروتنی و افتادگی را رعایت کردن و از خودبینی و خودپسندی دوری نمودن. تواضع یکی از صفات و حالات درونی انسان است که در اعمال و افعال او نمود پیدا می‌کند.بدون تردید فروتنی و افتادگی در برابر مردم و شهروندان، در دنیا محبوبیت اجتماعی را به دنبال دارد و در آخرت موجب رضایت الهی است. و یکی از مسائل مهمی است که اولیای خدا همواره مردم را به آن سفارش نموده‌اند.

ج. رفق و مدارا

رفق و مدارا؛ یعنی با ملایمت و نرمی با مردم برخورد کردن، بشر از آن جهت که زندگی اجتماعی دارد، پیوسته با انسان‌های دیگر در ارتباط است و حقوق وی با حقوق دیگران به صورت‌های مختلف گره خورده است، لذا مدارا کردن با مردم ازجمله مسائلی است که مکتب اسلام به آن توجه کرده است.

دین اسلام در سفارش به مدارا و برخورد نرم و ملایم با مردم، حتی دشمنان را نیز موردنظر داشته است. دراین‌باره در قرآن کریم، خداوند به حضرت موسی و هارون سفارش می‌کند: وقتی به سراغ فرعون می‌روید با او به نرمی و ملایمت سخن بگویید، شاید فرعون بترسد و یا هدایت شود.

د. حلم و بردباری

 حلم عبارت است از: استحکام و استواری در برخورد با مسائل و مشکلات زندگی و برخورد با روحیات گوناگون، با سلیقه‌های متفاوت با بینش‌ها و تفکرات متفاوت و با خلق‌وخوهای مختلف است. بنابراین، اولین شرط زندگی اجتماعی حلیم بودن و بردباری است. این یکی از صفات و ویژگی‌های تمام پیامبران الهی در برابر آزار و اذیت مخالفان و مشرکان بوده است. امام علی (ع) حلم و بردباری را از اوصاف خداوند بیان می‌کند و می‌فرماید: سپاس خدایی را که... حلمش چنان عظیم است که از خطاها درمی‌گذرد.

بِسْمِاللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ،«إِنَّا أَعْطَینَاک الْکوْثَرَ،فَصَلِّ لِرَبِّک وَانْحَرْ،إِنَّ شَانِئَک هُوَ الْأَبْتَرُ»[6]

 

 


[1]. سوره اعراف، آیه 43

[2]. سوره الحشر، آیه 18

[3]. بحار الانوار، ج 48، ص 103، باب.5

[4]. میزان الحکمه، ج 4، ص 427، ح.8419

[5]. نهج البلاغة، کلمات قصار، شماره 401، ص.433

[6]. سوره الکوثر