فقه / فقه اقتصاد / غیبت (استماع غیبت)؛ جلسه 1389/12/23

بسم‌الله الرحمن الرحیم

رد غیبت

فروعات

در ذیل بحث رد غیبت یا دفاع از شخص غیبت شونده، فروعاتی وجود دارد. فرع اول، انواع رد بود.

2. اطلاق و عدم اطلاق نصر به شیوه‌های حرام

نصر حتی از راه حرام نیز جایز است. مثلاً از مظلومی به‌وسیله‌ دروغ، دفاع بکند. در این موارد دو وجه وجود دارد:

الف) ادله نصر اطلاق دارد؛ یعنی در راه‌هایی که حرام است، نیز اطلاق دارد. در این صورت با دو ادله با هم تزاحم پیدا می‌کنند. دروغ گفتن با نصر مؤمن تزاحم پیدا می‌کند. قواعد می‌گوید که اگر در جایی که انحصار به راه حرام باشد و ممدوحه‌ای در آن نباشد، به قاعده تزاحم می‌رود.

ب) ادله نصر اطلاق ندارد و از شیوه‌های حرام انصراف دارد. اگر این امر را بگوییم، قطعاً به باب تزاحم وارد نمی‌شود.

3. کبیره نبودن ترک رد و نصر

بحث سوم این است که ترک نصر و رد غیبت از کبائر است یا خیر؟

جواب این است که ترک رد و نصر از کبائر نیست.

4. فوریت یا تأخیر نصر یا رد

نصر یا رد، ممکن است فوری در مجلس صورت بگیرد و یا اینکه بعد از اتمام مجلس، رد کند. گاهی بعد از مجلس، نصر یا رد می‌کند. بحث چهارم این است که آیا فوریت در اینجا وجود دارد یا اینکه با تراخی قابل جمع است؟

قطعاً فوریت ندارد. همین‌که عرف بگوید دفاع کرده است، کافی است. شاید بعد از مجلس این اتفاق افتاده باشد. همین کافی است. ظاهر ادله شامل کسانی است که شنیده‌اند و در مجلس بوده‌اند و احیاناً بگوییم که خود غیبت‌کننده باید باشد. مثلاً شخصی غیبت را در قالب مقاله می‌نویسد، شخص دیگر نیز بعداً در قالب یک مقاله، جواب وی را می‌دهد.

5. احتمال تأثیر در وجوب رد یا دفاع

بحث پنجم این است که وجوب رد یا دفاع، مقید به احتمال تأثیر است؟ یا اینکه در هر صورت باید بگوید؟

ممکن است اگر کسی دفاع بکند، اثری بر مخاطبین نگذارد. آیا این مورد نیز واجب است؟

در امربه‌معروف و نهی از منکر، احتمال تأثیر وجود دارد. ارتکاز عقلایی در اینجا نیز همین امر را بیان می‌کند. دفاع یا رد غیبت، یک کار عبادی نیست بلکه یک تکلیف اجتماعی است. اگر این دفاع در حفظ حیثیت شخص اثری ندارد، نباید بیان کند. البته همین‌که عرف بگوید این حرف، دفاع از شخص غیبت‌شونده است، کفایت می‌کند. ولی اگر عرف این را رد یا دفاع نداند، قطعاً قابل‌قبول نیست.

6. کفایی بودن وجوب رد یا نصر

وجوب نصر و رد، کفایی است یا عینی است؟

به نظر می‌رسد که وجوب نصر یا رد، کفایی است. در اینجا ارتکاز عرفی وجود دارد که این وجوب را کفایی می‌داند. در اصول مشاهده کردید که اطلاق دلیل امر، اقتضای عینیت دارد. الا در جایی که دلیل بر خلاف آن باشد. گاهی تحقق و امتثال این امر، مصداقی جز این ندارد. گاهی این عقلی است. مثلاً مانعی که در کوچه قرار گرفته است، امر می‌گوید که این را بردارید. عقل می‌گوید که ابتدا همه ما مأمور هستیم که این را انجام بدهیم،‌اما اگر کسی برداشت، دیگر مصداقی ندارد. یا مثلاً کفن میت که وقتی میت کفن بشود، مصداقی دیگری ندارد و قضیه منتفی می‌شود؛ و گاهی نیز عرفی است. مثل رد غیبت. اینکه شارع قصد داشته باشد که همه جدا، جدا دفاع کنند، بعید است. همین‌که کسی دفاع کند، کفایت می‌کند.

7. مجاز نبود رد غیبت در غیبت مجاز

رد و دفاع به جایی اختصاص دارد که غیبت‌کننده، غیبت حرامی را انجام می‌دهد. ممکن است که غیبت شخص متجاهری را انجام بدهد یا در مقام انتصار غیبت می‌کند و در کل غیبت مجاز انجام می‌دهد. در اینجا دفاع واجب نیست و ادله دفاع از این مورد انصراف دارد.

8. نسبت ادله وجوب رد با ادله حرمت استماع

مبحث هشتم این است که نسبت ادله وجوب نصر و رد غیبت با ادله حرمت استماع چیست؟

برای این نسبت چند احتمال بیان شده است:

الف) دلیل نصر مخصص ادله حرمت استماع است. ادله‌ای می‌گوید که استماع غیبت حرام است. دلیل نصر می‌گوید در جایی که دفاع می‌کند،‌استماع حرام نیست.

ب) در اینجا عدم تخصیص است.

ظاهر امر، احتمال دوم است. اگر استماع در جایی حرام است، نمی‌تواند بگوید چون می‌خواهد دفاع کند، بشنود. رد،‌در جایی است که اگر استماع کرد یا اتفاقاً به گوش وی خورد، رد واجب است.

نهی از منکر نیز چنین است، در این امر نیز شخص نباید به مجلس گناه برود،‌اما اگر اتفاقاً با منکر برخورد کرد، باید نهی کند.

اگر در جایی شخص می‌داند غیبت می‌شود، نصر آن هم به این است که استماع بکند، راه دیگری جز این نیست. در اینجا همان باب تزاحم است. وگرنه ادله وجوب نصر و رد،‌مخصص ادله حرمت استماع نیست.

از موارد بالا نتیجه می‌گیریم که ادله رد غیبت، استماع را جایز نمی‌داند. بلکه دو چیز جدا هستند.

وجوب نصر یا دفاع، مقید به جایی است که شخص مطلع باشد، اگر جایی مطلع نباشد و خود را در معرض اطلاع قرار بدهد،‌جایز نیست.